Türkiye ve Polonya arasındaki 600 yılı aşan köklü münasebetlerin en somut belgeleri, Rektörümüz Prof. Dr. Öztürk Emiroğlu’nun 8 yıldır titizlikle yürüttüğü uluslararası proje ile gün yüzüne çıktı. Varşova Eski Belgeler Başarşivi’ndeki (AGAD) 1738 adet Osmanlı belgesi, ilk kez tam kapsamlı bir Türkçe katalogla dijital dünyaya açıldı.
Varşova / Ankara Türk-Leh ilişkilerinin 1414 yılında Polonya Kralı II. Władysław Jagiełło’nun Sultan Çelebi Mehmet’e gönderdiği ilk elçilerle başlayan tarihî yolculuğu, bugün akademik bir zaferle taçlanıyor. İki devletin altı asırlık barış, dayanışma ve yer yer rekabetle şekillenen ortak hafızası, Rektörümüzün bizzat sevk ve idare ettiği stratejik bir çalışmayla araştırmacıların erişimine sunuldu.
8 Yıllık Akademik Mesai: Kayıp Belgeler Gün Işığına Çıktı
Haberin odak noktasında, Polonya’daki Eski Belgeler Başarşivi (Archiwum Główne Akt Dawnych-AGAD) bünyesinde bulunan ve 1455-1791 yıllarını kapsayan devasa bir külliyat yer almaktadır. Eski Belgeler Başarşivi’ndeki (AGAD) Türk bölümünde bulunan belgelerin Lehçe kataloğunu Dr. Zygmunt Abrahamowicz hazırlamıştır (Katalog Dokumentów Tureckich, Varşova, 1959). Ancak Z. Abrahamowicz’in kataloğu Türk bölümünde bulunan bütün belgeleri içermemektedir. Çünkü Abrahamowicz’in çalışması 1455-1672 yılları arasını kapsamaktadır. Yeni katalog 1455- 1791 yılları arasını kapsamakta ve Z. Abrahamowicz’in kataloğundan 500’den fazla arşiv belgesini içermektedir. Eski Belgeler Başarşivi (1455-1791) önceki müdürü Dr. Hubert Wajs tarafından Türk bölümünde tespit edilen yeni belgeler bu kataloğa eklenmiştir. Daha önce 1959 yılında Lehçe hazırlanan kısmi katalogların eksiklerini tamamlayan bu yeni çalışma, Dr. Hubert Wajs ve Dr. Zygmunt Abrahamowicz’in tespitlerini aşarak, 500’den fazla yeni belgeyi ilk kez gün yüzüne çıkarmaktadır.
Bu çalışma, hem Abrahamowicz’in hem de Wajs’ın tespit ettiği belgelerin tümünü içeren Türkçe ilk tam katalogdur. Bu katalogda; her belgenin numarası, başlığı ve kısaca içeriği ile yılı, niteliği, yazıldığı dil ve yer ile o belgeyle ilgili varsa ek not yer almaktadır. Böylece Varşova Eski Belgeler Başarşivi Türk bölümündeki belgelerin tam kataloğu Türkçe bilen tarih, diplomasi, siyaset, ticaret gibi alanlarda araştırma yapanların istifadesine sunulmaktadır. Polonya’da başta Eski Belgeler Başarşivi (AGAD) olmak üzere milli müzelerde (Varşova, Krakov, Poznan), askeri müzelerde, resmi ve özel arşivlerde, üniversite kütüphanelerinde, kiliselerde Türkiye ile ilgili belgeler, elyazmaları, kitaplar, savaş aletleri, at koşum takımları, halılar, kumaşlar vs. bulunmaktadır.
Katalogda yer alan ve boyları 1.88 metreden 5.98 metreye kadar ulaşan yekpare kâğıtlara yazılmış padişah ahidnameleri, Osmanlı diplomasisinin zarafetini ve Polonya krallarına verilen stratejik önemi gözler önüne sermektedir. Sadece siyasi belgeler değil; Hürrem Sultan ve kızı Mihrimah Sultan’ın mektupları, sadrazam yazışmaları ve sınır boylarındaki voyvodaların raporları da bu dev envanterin birer parçasını oluşturmaktadır.
Bilim Dünyası İçin "Dijital Köprü": Türk Bayrağına Tıklamak Yeterli
Kurumsal web sitemiz ve AGAD’ın resmî portalı üzerinden erişime açılan bu proje, teknolojiyi tarihle buluşturmaktadır. AGAD web sayfasında yer alan Türk Bayrağı (🇹🇷) ikonuna tıklandığında, araştırmacılar 1738 belgenin tamamının özetine, yazıldığı dile, fiziksel niteliğine ve tarihî notlarına Türkçe olarak anında ulaşabilmektedir. Bu dijital hamle, başta genç tarihçiler olmak üzere siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler uzmanları için eşsiz bir veri tabanı teşkil etmektedir.
Rektörümüzden Tarihî Vurgu: "Bu Katalog, İki Milletin Ortak Hafızasıdır"
Projenin tamamlanması münasebetiyle bir açıklama yapan Rektörümüz, bu çalışmanın sadece bir arşiv taraması değil, bir "vefa ve diplomasi köprüsü" olduğunun altını çizdi.
"Sekiz yıl önce iki doktora öğrencimle birlikte büyük bir heyecanla başlattığımız bu proje, bugün Türk ve Leh halklarının ortak tarihine ışık tutan abidevi bir esere dönüşmüştür. Varşova Eski Belgeler Başarşivi’nin tozlu raflarında bekleyen 1738 değerli vesikayı, bilim dünyasının istifadesine hem basılı hem de dijital olarak sunmanın gururunu yaşıyoruz.
Bu süreçte bizlere kapılarını açan AGAD eski Müdürü Dr. Hubert Wajs’a ve süreci kararlılıkla neticelendiren mevcut müdür Robert Kostro’ya teşekkürlerimi sunuyorum. Özellikle belirtmek isterim ki; bu katalog sayesinde Türk araştırmacılar artık Varşova’daki hazinemize kendi dillerinde, tek bir tıkla ulaşabileceklerdir. Bu eser, geleceğin diplomasi tarihçilerine bıraktığımız en kıymetli mirastır."
Rektörümüzün vizyonuyla hayata geçen bu proje, Polonya’daki milli müzeler, üniversite kütüphaneleri ve askeri arşivlerde bulunan diğer Türk eserlerinin (savaş aletleri, at koşum takımları, halılar ve el yazmaları) tespiti ve incelenmesi noktasında da yeni bir dönemin kapısını aralamaktadır.